بهترین روانشناس برای همه افراد وجود ندارد. روانشناس مناسب کسی است که علاوه بر صلاحیت و تخصص حرفهای، در حوزه مشکل شما تجربه داشته باشد و بتوانید در رابطه درمانی با او احساس امنیت و اعتماد کنید.
وقتی تصمیم میگیرید برای مشکلات عاطفی، اضطراب، افسردگی، رابطه یا هر مسئله روانشناختی دیگری به رواندرمانگر مراجعه کنید، احتمالاً خیلی زود با یک سؤال مهم روبهرو میشوید: “از بین این همه روانشناس و تراپیست، کدام را انتخاب کنم؟“
جستوجوی «بهترین روانشناس» در اینترنت ممکن است شما را با دهها صفحه، مدرک، عنوان تخصصی، نظر مراجعان قبلی و صفحات اینستاگرام مواجه کند. بعضی درمانگران درباره یک رویکرد خاص صحبت میکنند، بعضی روی مشکلات رابطه تمرکز دارند و بعضی در زمینه اضطراب، افسردگی، تروما یا مسائل مربوط به سالمندی فعالیت میکنند.
اما یک نکته مهم وجود دارد: بهترین روانشناس بهصورت مطلق وجود ندارد؛ اما بعضی درمانگران میتوانند برای شما مناسب باشند.
قبل از انتخاب تراپیست، بدانید برای چه مشکلی کمک میخواهید
لازم نیست قبل از مراجعه، خودتان تشخیص روانشناختی بدهید. اما بهتر است تا حدی بدانید چه چیزی شما را به سمت درمان آورده است.
آیا مدتی است اضطراب دارید؟ احساس افسردگی میکنید؟ در رابطه عاطفیتان بارها به یک الگوی تکراری برمیخورید؟ از یک جدایی یا خیانت عبور نکردهاید؟ در تصمیمگیری سردرگم هستید؟ احساس میکنید خودتان را نمیشناسید؟ یا شاید مسئله مشخصی ندارید و فقط احساس میکنید دیگر نمیخواهید با شیوه فعلی زندگی ادامه دهید؟
این تفاوتها مهماند، چون هر درمانگری الزاماً در همه حوزهها تجربه و تخصص یکسانی ندارد.
برای مثال، اگر مشکل اصلی شما تعارضهای زناشویی است، بهتر است درمانگری را پیدا کنید که تجربه مشخصی در درمان مشکلات زوجی داشته باشد. اگر مسئله شما تروماست، تجربه درمانگر در این حوزه اهمیت بیشتری پیدا میکند. اگر با مشکلات مربوط به سالمندی، سوگ یا تغییرات این دوره از زندگی مواجه هستید، آشنایی درمانگر با روانشناسی سالمندی میتواند یک مزیت مهم باشد.
بنابراین به جای اینکه فقط بپرسید «کدام روانشناس بهتر است؟»، سؤال دقیقتر این است:
“کدام رواندرمانگر برای مسئلهای که من با آن درگیرم، تجربه و تخصص بیشتری دارد؟“
آیا مدرک و تخصص درمانگر مهم است؟
بله، اما فقط مدرک تعیینکننده نیست.
تحصیلات، مجوز حرفهای، آموزش تخصصی و تجربه درمانگر، پایههای مهمی برای انتخاب هستند. بهتر است بررسی کنید فردی که قرار است به او مراجعه کنید، چه تحصیلاتی دارد، در چه زمینهای آموزش دیده و آیا در مسیر حرفهای شدن قرار دارد یا خیر؟
در عین حال، داشتن مدارک متعدد به این معنا نیست که یک درمانگر الزاماً برای شما مناسبتر است یا تخصصش بالاتر است.
ممکن است فردی مدارک و دورههای آموزشی زیادی داشته باشد و در حال حاضر جایگاه اجتماعی بالایی داشته باشد و اسمش بر سر زبانها باشد، اما در جلسات احساس کنید نمیتوانید با او ارتباط برقرار کنید، احساس امنیت ندارید یا مدام قضاوت میشوید و برچسب میخورید.
درمان روانشناختی فقط انتقال دانش از درمانگر به مراجع نیست. رابطهای که در اتاق درمان شکل میگیرد، بخشی مهم از خود درمان است.
رویکرد درمانی یعنی چه و آیا باید حتماً آن را بشناسیم؟
احتمالاً هنگام جستوجوی روانشناس با عباراتی مثل CBT، درمان هیجانمدار، روانتحلیلی، طرحوارهدرمانی، ACT یا درمان مبتنی بر ذهنآگاهی مواجه شدهاید.
رویکرد درمانی در واقع توضیح میدهد درمانگر چگونه مشکلات روانشناختی را میفهمد و بر چه اساسی برای تغییر آنها کار میکند.
برای مثال، یک درمانگر ممکن است بیشتر روی افکار و رفتارهای فعلی تمرکز کند؛ درمانگر دیگری روی هیجانها و نیازهای عاطفی؛ و درمانگری دیگر روی تجربیات گذشته و الگوهای عمیقتر روابط.
لازم نیست برای انتخاب درمانگر متخصص روانشناسی باشید. اما خوب است بدانید درمانگر شما از چه رویکردی استفاده میکند و چرا فکر میکند این روش برای مشکل شما مناسب است. میتوانید در جلسه اول از درمانگرتان این سوال را بپرسید:
“با توجه به مشکلی که من دارم، شما معمولاً از چه روشی برای درمان استفاده میکنید؟“
پاسخ درمانگر میتواند اطلاعات ارزشمندی درباره شیوه کار او به شما بدهد. همچنین پاسخگو بودن درمانگر در مورد رویکرد و اتفاقی که در جلسات میافتد یکی از وظایف اصلی اوست.
آیا میتوان از روی اینستاگرام یک روانشناس خوب پیدا کرد؟
تا حدی، اما نه بهطور قطعی.
شبکههای اجتماعی میتوانند به شما کمک کنند با حوزه کاری، نوع نگاه و سبک ارتباطی یک درمانگر آشنا شوید. اما باید مراقب یک خطای رایج باشید: خوب بودن در تولید محتوا با خوب بودن در درمانگری یکسان نیست.
ممکن است فردی محتوای بسیار جذابی تولید کند اما این موضوع بهتنهایی چیزی درباره کیفیت رابطه درمانی او با مراجعان نمیگوید. برعکس، ممکن است یک درمانگر محتوای بسیار محدودی در شبکههای اجتماعی داشته باشد اما در اتاق درمان متخصص و مؤثر باشد.
بنابراین اینستاگرام و سایت را بهعنوان منبع اطلاعات اولیه ببینید، نه آزمون نهایی صلاحیت درمانگر.
در جلسه اول به چه چیزهایی توجه کنیم؟
جلسه اول فقط زمانی نیست که درمانگر شما را ارزیابی کند. شما هم در حال ارزیابی درمانگر هستید.
- به این توجه کنید که آیا درمانگر واقعاً به حرفهای شما گوش میدهد یا خیلی زود شروع به نتیجهگیری میکند و برچسب اختلالات روی شما میزند؟
- آیا درباره تجربه شما کنجکاو است یا از همان ابتدا نسخه آمادهای برای مشکلتان دارد؟
- آیا میتوانید بدون ترس از قضاوت درباره موضوعات دشوار صحبت کنید؟
- آیا احساس میکنید حرفتان شنیده و فهمیده میشود؟
- آیا میتوانید تصور کنید که در جلسات بعدی درباره بخشهایی از زندگیتان که معمولاً با دیگران در میان نمیگذارید، صحبت کنید؟
لازم نیست بعد از جلسه اول احساس کنید «همه چیز عالی شد». رواندرمانی قرار نیست یک جلسه انگیزشی باشد که ناگهان حال شما را خوب کند. اما باید بتوانید حدی از امنیت، احترام و امکان گفتوگو را تجربه کنید.
اگر از تراپیست خوشم نیامد، یعنی درمانگر بدی است؟
نه لزوما. این یکی از ظریفترین بخشهای انتخاب درمانگر است.
گاهی درمانگر چیزی را مطرح میکند که شنیدن آن برای ما خوشایند نیست. ممکن است با یک الگوی رفتاری یا هیجانی مواجه شویم که سالها از دیدنش اجتناب کردهایم. بنابراین احساس ناراحتی یا حتی مقاومت در درمان همیشه به معنای نامناسب بودن درمانگر نیست.
اما بین «ناراحت شدن از یک موضوع درمانی» و «احساس ناامنی یا بیاحترامی در رابطه با درمانگر» تفاوت وجود دارد.
اگر درمانگر مرتباً شما را تحقیر میکند، قضاوت میکند، مرزهای حرفهای را رعایت نمیکند، اطلاعات خصوصی شما را به شکل نامناسبی مطرح میکند یا احساس میکنید نمیتوانید آزادانه مخالفت کنید، اینها موضوعاتی جدی هستند.
درمان خوب همیشه راحت نیست؛ اما باید در چارچوبی امن و حرفهای اتفاق بیفتد.
چه نشانههایی میتواند زنگ خطر باشد؟
هیچ فهرستی نمیتواند کیفیت یک درمانگر را فقط با چند نشانه تعیین کند، اما بعضی رفتارها نیازمند توجه جدی هستند.
- درمانگر از همان جلسه اول با قطعیت برای شما تشخیصهای سنگین مطرح میکند، بدون اینکه ارزیابی کافی انجام داده باشد.
- همه مشکلات شما را به یک علت واحد نسبت میدهد.
- درباره سایر درمانگران یا مراجعان خود به شکل غیرحرفهای صحبت میکند.
- مرزهای حرفهای را نادیده میگیرد. (در آغوش گرفتن مراجع در اتاق درمان و نیز روابط صمیمی جنسی و کلامی درون و خارج از اتاق درمان از خط قرمزهای رابطه حرفهای بین درمانگر و مراجع است.)
- به جای شما تصمیم میگیرد.
- وعده درمان قطعی یا نتیجه تضمینی میدهد.
- اجازه نمیدهد درباره روند درمان سؤال کنید یا با او مخالفت کنید.
- احساس میکنید رابطه درمانی بیش از حد شخصی شده و از چارچوب حرفهای خارج میشود.
درمانگر قرار نیست جای دوست، شریک عاطفی، والد یا تصمیمگیرنده زندگی شما را بگیرد.
هدف درمان این است که شما بتوانید ارتباط بهتری با خودتان و انتخابهای زندگیتان پیدا کنید، نه اینکه وابستگی جدیدی به درمانگر ایجاد کنید.
چند جلسه طول میکشد تا بفهمیم تراپیست مناسبی انتخاب کردهایم؟
یک پاسخ ثابت برای همه وجود ندارد. بعضی مراجعان از همان جلسات ابتدایی احساس میکنند رابطه خوبی با درمانگر شکل گرفته است. برای بعضی دیگر، اعتماد کردن زمان بیشتری میبرد.
به جای اینکه بعد از یک جلسه بپرسید «آیا این درمانگر مرا درمان کرد؟»، بهتر است چند سؤال دقیقتر از خودتان بپرسید:
آیا احساس میکنم مسئله من جدی گرفته میشود؟
آیا درمانگر درک نسبتاً روشنی از مشکل من پیدا کرده است؟
آیا میتوانم درباره چیزهایی که برایم دشوار است صحبت کنم؟
آیا میفهمم قرار است در جلسات روی چه چیزی کار کنیم؟
آیا احساس میکنم درمان به سمت مشخصی پیش میرود؟
اگر بعد از چند جلسه هنوز احساس میکنید هیچ ارتباطی شکل نگرفته یا نمیدانید چرا و چگونه قرار است درمان ادامه پیدا کند، صحبت کردن درباره این موضوع با درمانگر میتواند خودش بخشی از فرایند درمان باشد.
آیا هزینه جلسه معیار خوبی برای انتخاب روانشناس است؟
هزینه میتواند یکی از عوامل تصمیمگیری باشد، اما بهتر است آن را با کیفیت درمان یکی ندانیم.
گرانتر بودن یک درمانگر الزاماً به معنای بهتر بودن او نیست و ارزانتر بودن نیز به معنای ضعیفتر بودن نیست.
بهتر است هزینه را در کنار عواملی مثل تخصص، تجربه، رویکرد درمانی، دسترسی، تعداد جلسات مورد نیاز و مهمتر از همه تناسب درمانگر با مسئله و نیاز شما در نظر بگیرید.
درمان روانشناختی فرایندی است که ممکن است به زمان و منابع مالی نیاز داشته باشد؛ بنابراین بهتر است از ابتدا درباره هزینه جلسات، مدت تقریبی هر جلسه و سیاستهای مربوط به لغو یا جابهجایی جلسه سؤال کنید.
آیا باید «روانشناس خوب» را از روی نظر مراجعان قبلی انتخاب کنیم؟
نظر دیگران میتواند اطلاعاتی درباره تجربه آنها بدهد، اما نباید آن را معیار قطعی قرار داد. دلیل سادهای دارد: یک درمانگر ممکن است برای یک نفر بسیار مناسب و برای فرد دیگری نامناسب باشد.
حتی رضایت یک مراجع از درمانگر ممکن است به عواملی مربوط باشد که هیچ ارتباطی با مسئله شما ندارد.
به همین دلیل، به جای اینکه فقط تعداد ستارهها یا تعریفهای دیگران را بررسی کنید، ببینید آیا تجربه، تخصص و شیوه کار درمانگر با نیاز شما هماهنگ است یا نه.
قبل از انتخاب تراپیست این ۷ سؤال را از خودتان بپرسید
اگر هنوز بین چند درمانگر مردد هستید، این سؤالها میتوانند تصمیمگیری را سادهتر کنند:
- مسئله اصلی من چیست و برای چه چیزی دنبال درمان هستم؟
- آیا این درمانگر در حوزه مشکل من تجربه و تخصص دارد؟
- رویکرد درمانی او چیست و آیا درباره آن توضیح روشنی ارائه میکند؟
- آیا در ارتباط اولیه با او احساس احترام و امنیت میکنم؟
- آیا شیوه ارتباطی او با چیزی که من از یک درمانگر نیاز دارم، هماهنگ است؟
- آیا درباره هزینه، زمان جلسات و چارچوب درمان اطلاعات روشنی دارم؟
- آیا بعد از چند جلسه احساس میکنم میتوانم درباره مسائل مهم زندگیام با او صحبت کنم؟
- آیا میتوانم خود واقعیام را در اتاق درمان نشان بدهم، حتی بخشهایی از خودم که دوستشان ندارم؟
چون رواندرمانی قرار نیست فقط جایی باشد که درباره مشکلاتتان حرف بزنید. قرار است فضایی باشد که بتوانید در آن، بدون نیاز به نقش بازی کردن، تجربههای خودتان را ببینید و درباره آنها فکر کنید.
انتخاب درمانگر یک انتخاب کاملاً تصادفی نیست، اما قرار هم نیست از طریق یک فهرست رتبهبندی، بهترین فرد جهان را پیدا کنید. تخصص و صلاحیت حرفهای مهماند. رویکرد درمانی مهم است. تجربه درمانگر مهم است. اما در کنار همه اینها، رابطهای که میان شما و درمانگر شکل میگیرد نیز اهمیت دارد.
روانشناسهای اینستاگرامی؛ آیا محبوبیت یعنی درمانگر بهتری بودن؟
یکی از دشوارترین بخشهای انتخاب روانشناس امروز این است که مرز میان تخصص، تولید محتوا و بازاریابی چندان روشن نیست.
ممکن است هنگام جستوجوی روانشناس، با صفحاتی مواجه شوید که صدها هزار دنبالکننده دارند، ویدئوهایشان میلیونها بازدید گرفته، درباره روابط، خیانت، اضطراب، خودشناسی و آسیبهای روانی صحبت میکنند و تقریباً برای هر مسئلهای یک محتوای جذاب دارند. طبیعی است که در چنین شرایطی با خودتان فکر کنید: حتماً این فرد خیلی خوب است که اینهمه مخاطب دارد.
اما اینجا لازم است کمی مکث کنیم.
تعداد دنبالکننده، میزان بازدید و توانایی جذب مخاطب، معیار مستقیمی برای کیفیت رواندرمانی نیست.
تولید محتوای عمومی با درمان یک مراجع واقعی دو کار متفاوت است. در فضای اینستاگرام، محتوا باید کوتاه، جذاب و قابل فهم باشد و معمولاً برای مخاطبی تولید میشود که هنوز اطلاعات دقیقی درباره مسئله خود ندارد. اما در اتاق درمان، روانشناس با یک انسان منحصربهفرد روبهروست؛ انسانی که تاریخچه زندگی، روابط، تجربههای کودکی، هیجانها، دفاعها، باورها و شرایط فعلی خودش را دارد.
برای همین ممکن است یک روانشناس در اینستاگرام بسیار موفق باشد، اما این موفقیت بهتنهایی چیزی درباره کیفیت رابطه درمانی او با شما نمیگوید. تبلیغات خوب، لزوماً درمان خوب نیست.
بازاریابی حرفهای فینفسه چیز بدی نیست. روانشناس هم مانند هر متخصص دیگری باید بتواند خدمات خود را معرفی کند و درباره حوزه تخصصیاش با مردم صحبت کند. مسئله از جایی شروع میشود که تبلیغات جای تخصص را بگیرد یا تصویری غیرواقعی از رواندرمانی بسازد.
برای مثال، اگر در تبلیغات با جملاتی مانند «درمان قطعی»، «درمان تضمینی»، «در چند جلسه زندگیتان را تغییر دهید» یا توضیحهای بسیار سادهای مواجه میشوید که برای همه افراد یک نسخه یکسان ارائه میکنند، بهتر است با احتیاط بیشتری نگاه کنید.
جملهای مثل «اگر کسی شما را دوست داشته باشد، هرگز شما را رها نمیکند» ممکن است برای یک پست اینستاگرامی جذاب باشد، اما در زندگی واقعی روابط انسانی بسیار پیچیدهتر از این هستند. گاهی فردی واقعاً دیگری را دوست دارد اما به دلیل سبک دلبستگی، ترس، ناتوانی در تنظیم هیجان، تعارضهای حلنشده یا عوامل دیگر، رفتاری آسیبزننده دارد.
محتوای روانشناختی خوب باید به فهم پیچیدگی کمک کند، نه اینکه برای هر مسئله یک جمله قطعی و قابلاشتراکگذاری ارائه دهد.
یک نکته مهم درباره روانشناسهای معروف
گاهی فردی به دلیل حضور رسانهای، سخنرانی، تولید محتوا یا فعالیت آموزشی به چهرهای شناختهشده تبدیل میشود. این شناختهشدن میتواند نشانه توانایی او در ارتباط با مخاطب باشد، اما همچنان نمیتوان از آن نتیجه گرفت که او برای مشکل خاص شما بهترین انتخاب است.
حتی ممکن است یک درمانگر بسیار معروف به دلیل تعداد زیاد مراجع، سبک کاری یا حوزه تخصصیاش برای شما مناسب نباشد، در حالی که درمانگری کمتر شناختهشده، با تجربه تخصصی بیشتر در مسئله شما، انتخاب مناسبتری باشد.
بنابراین بهتر است بین «شناختهشده بودن»، «خوب محتوا تولید کردن» و «درمانگر مناسب بودن» تفاوت بگذاریم.
در نهایت، اینستاگرام میتواند نقطه شروع خوبی برای شناخت یک روانشناس باشد؛ اما بهتر است تصمیم نهایی را بر اساس تخصص، صلاحیت حرفهای، تجربه مرتبط، رویکرد درمانی و کیفیت رابطهای که در فرایند درمان شکل میگیرد بگیرید، نه صرفاً تعداد فالوئرها، میزان شهرت یا جذابیت تبلیغات.
چه زمانی باید روانشناس خود را تغییر دهیم؟
هر احساس ناخوشایندی در رابطه با درمانگر به این معنا نیست که باید درمان را متوقف کنید. گاهی در فرایند رواندرمانی با موضوعاتی مواجه میشویم که ناراحتکننده، دردناک یا حتی خشمآور هستند و طبیعی است که مدتی نسبت به درمان مقاومت داشته باشیم. اما اگر برای مدت قابل توجهی احساس میکنید حرفهایتان شنیده نمیشود، نمیتوانید با درمانگر درباره نگرانیها و مخالفتهایتان صحبت کنید، رابطه درمانی برایتان ناامن یا تحقیرکننده شده، مرزهای حرفهای رعایت نمیشود یا اساساً احساس میکنید روش درمان با نیاز شما تناسب ندارد، بهتر است این موضوع را جدی بگیرید. پیش از تغییر درمانگر، اگر امکانش وجود دارد، میتوانید درباره این احساس با خود درمانگر صحبت کنید؛ واکنش او نیز اطلاعات مهمی در اختیار شما قرار میدهد. درمانگر حرفهای باید بتواند بازخورد، سؤال و حتی تردید شما درباره روند درمان را تحمل و بررسی کند. اگر پس از این گفتوگو همچنان احساس میکنید این رابطه برای ادامه درمان مناسب نیست، تغییر درمانگر لزوماً به معنای شکست درمان نیست؛ گاهی پیدا کردن درمانگری که تناسب بیشتری با مسئله و نیازهای شما دارد، بخشی از مسیر درمان است.
روانشناس انتخاب کنم یا روانپزشک؟
بنابراین انتخاب بین این دو کاملاً به شرایط شما بستگی دارد و گاهی بهترین پاسخ، مراجعه همزمان یا هماهنگ به هر دو متخصص است. اگر مسئله شما بیشتر به الگوهای رابطه، هیجانها، اضطراب، مشکلات رفتاری، سوگ، تعارضهای فردی یا نیاز به شناخت بهتر خود مربوط است، رواندرمانی میتواند نقطه شروع مناسبی باشد. اما در شرایطی که علائم شدید، پایدار یا پیچیده هستند، عملکرد روزمره به شکل قابل توجهی مختل شده، یا احتمال نیاز به ارزیابی پزشکی و دارویی وجود دارد، ارزیابی توسط روانپزشک نیز اهمیت پیدا میکند. مهم این است که انتخاب متخصص را بر اساس نوع و شدت مشکل انجام دهید، نه اینکه روانشناس و روانپزشک را رقیب یکدیگر بدانید.
جمعبندی
انتخاب روانشناس، انتخاب «معروفترین» یا «بهترین» فرد از میان فهرستی از متخصصان نیست؛ انتخاب کسی است که از نظر تخصص، تجربه، رویکرد درمانی و کیفیت رابطه درمانی با نیازهای شما تناسب داشته باشد. تعداد فالوئرها، تبلیغات گسترده، ظاهر حرفهای یک صفحه اینستاگرام یا حتی توصیه دیگران میتواند نقطه شروعی برای جستوجو باشد، اما نباید جای ارزیابی دقیقتر را بگیرد. به همان اندازه مهم است که در طول درمان به تجربه خودتان توجه کنید: آیا احساس امنیت میکنید؟ آیا میتوانید درباره موضوعات دشوار صحبت کنید؟ آیا درمانگر به شما گوش میدهد و در عین حال به چالش کشیدن شما را هم بلد است؟ و آیا احساس میکنید درمان مسیر مشخصی دارد؟ در نهایت، رواندرمانی یک رابطه حرفهای است و پیدا کردن درمانگر مناسب گاهی به کمی جستوجو، تجربه و حتی تغییر نیاز دارد.